कर्म-कपूरगन्ध-वेदनापदार्थाः, दीर्घायुः, रोगनाशः तथा कालमेघौषधम्
कर्म-कपूरगन्ध-वेदनापदार्थाः, दीर्घायुः, रोगनाशः तथा कालमेघौषधम्
प्रस्तावना
भारतीयज्ञानपरम्परा अतीव प्राचीना, समृद्धा च अस्ति। अस्यां परम्परायां मानवजीवनस्य शारीरिकं, मानसिकं, नैतिकं, आध्यात्मिकं च कल्याणं समानरूपेण महत्त्वपूर्णं मन्यते। वेदाः, उपनिषदः, पुराणानि, दर्शनशास्त्राणि, आयुर्वेदशास्त्रं च मनुष्यस्य जीवनं सम्यक् प्रकारेण ज्ञातुं विविधमार्गान् प्रदर्शयन्ति। मनुष्यस्य शरीरं केवलं मांसास्थिरुधिरादीनां समूहमात्रं नास्ति, अपि तु मनसा, इन्द्रियैः, आहारविहारैः, संस्कारैः, कर्मभिश्च सम्बद्धं जटिलं जीवनतन्त्रम् अस्ति।
भारतीयदर्शने कर्म इति संकल्पना अत्यन्तं महत्त्वपूर्णा अस्ति। मनुष्यः यत् कर्म करोति, तस्य प्रभावः तस्य जीवनस्य विविधेषु पक्षेषु दृश्यते। शुभकर्मणः मनसि शान्तिः, समाजे सौहार्दं, जीवनस्य व्यवस्थायां च सकारात्मकः प्रभावः भवितुमर्हति। अशुभकर्मणः विपरीतफलानि अपि सम्भवन्ति। अतः कर्म केवलं बाह्यक्रिया न, अपि तु मानवजीवनस्य नैतिकाधारः इति मन्यते।
तथैव वेदना मानवस्य अनुभवजगतः महत्त्वपूर्णः अंशः अस्ति। शरीरस्य पीडा, मानसिकक्लेशः, चिन्ता, शोकः इत्यादयः वेदनायाः विविधाः रूपाः सन्ति। आयुर्वेदः शरीरमनसोः सम्यक् अवस्थां स्वास्थ्यस्य आधारं मन्यते। शरीरस्य दोषसम्यता, अग्नेः सम्यक् अवस्था, धातूनां सन्तुलनं, मलानां सम्यक् निष्क्रमणं, इन्द्रियाणां प्रसन्नता, मनसः शान्तिः च स्वास्थ्यस्य लक्षणानि सन्ति।
अस्मिन् सन्दर्भे कपूरगन्धः, विविधाः पदार्थाः, प्राकृतिकानि द्रव्याणि तथा औषधयः अपि मानवजीवने महत्त्वपूर्णाः भवन्ति। कपूरस्य सुगन्धः भारतीयगृहेषु धार्मिकेषु च आचारेषु प्रसिद्धः अस्ति। सुगन्धितद्रव्याणां उपयोगः मनसः प्रसादनाय, वातावरणस्य सौन्दर्यवर्धनाय च प्राचीनकालात् प्रचलितः अस्ति।
अत्र विशेषतया कालमेघः नाम प्रसिद्धा औषधिः चर्च्यते। कालमेघः आयुर्वेदिकपरम्परायां तिक्तस्वादयुक्तं वनस्पतिद्रव्यं मन्यते। आधुनिकवनस्पतिशास्त्रे अस्य वैज्ञानिकनाम Andrographis paniculata इति प्रसिद्धम् अस्ति। पारम्परिकचिकित्सायां अस्य वनस्पतेः विविधभागाः प्रयुज्यन्ते। तथापि औषधीनां प्रयोगः योग्यवैद्यस्य वा चिकित्सकस्य परामर्शेन एव करणीयः।
कर्मस्य स्वरूपम्
‘कर्म’ इति शब्दः संस्कृतभाषायां बह्वर्थकः अस्ति। सामान्यतः कर्म नाम क्रिया, आचरणं वा। मनुष्यः यत् चिन्तयति, वदति, करोति च, तस्य जीवनस्य निर्माणे तस्य योगदानं भवति। भारतीयदर्शने कर्म केवलं शारीरिकक्रिया नास्ति। मनसा कृतं कर्म, वाचा कृतं कर्म, शरीरेण कृतं कर्म—एतेषां सर्वेषां महत्त्वं वर्णितम् अस्ति।
शुभकर्मणः आधारः सत्यं, अहिंसा, दया, दानम्, सेवा, क्षमा, संयमः, परोपकारः इत्यादयः गुणाः सन्ति। मनुष्यः यदि स्वजीवने एतान् गुणान् विकसितुं प्रयतते, तर्हि तस्य मनसि शान्तिः वर्धते। अशान्तमनः पुनः शरीरस्य स्वास्थ्ये अपि प्रतिकूलप्रभावं जनयितुं शक्नोति। अतः स्वस्थजीवनस्य निर्माणे सदाचारस्य महत्त्वं न उपेक्षणीयम्।
आयुर्वेदे अपि दिनचर्या, ऋतुचर्या, सद्वृत्तं, हितकरः आहारः, उचितः विहारः इत्यादीनां महत्त्वं प्रतिपादितम् अस्ति। एतेषां पालनं शरीरस्य सन्तुलनं रक्षितुं साहाय्यं करोति। अतः कर्म इति व्यापकदृष्ट्या जीवनशैलीरूपेण अपि अवगन्तुं शक्यते।
कपूरगन्धस्य महत्त्वम्
कर्पूरः अथवा कपूरः सुगन्धितं द्रव्यं अस्ति। भारतीयसंस्कृतौ पूजायां, आराधनायां, धार्मिककार्येषु च कर्पूरस्य प्रयोगः प्राचीनकालात् दृश्यते। कर्पूरस्य गन्धः तीव्रः, विशिष्टः, शीघ्रप्रसारी च भवति। दीपप्रज्वलने अथवा आरतीसमये कर्पूरस्य उपयोगेन वातावरणे विशिष्टः सुगन्धः प्रसृज्यते।
‘कपूरगन्धः’ इति केवलं सुगन्धस्य वर्णनं न, अपि तु भारतीयजीवनपद्धत्याः सांस्कृतिकस्मृतिः अपि अस्ति। सुगन्धितद्रव्याणां प्रयोगः मनःप्रसादनाय प्राचीनकाले अपि ज्ञातः आसीत्। अद्यतनकाले अपि सुगन्धोपचारः, अरोमाथेरपी इत्यादयः विषयाः चर्चायां सन्ति, यद्यपि तेषां प्रभावस्य प्रमाणानि द्रव्यविशेषानुसारं भिन्नानि भवन्ति।
कर्पूरस्य उपयोगे सावधानी आवश्यकः। सर्वेषां जनानां कृते सर्वप्रकारेण कर्पूरस्य प्रयोगः उचितः न भवेत्। कर्पूरं खाद्यद्रव्यरूपेण स्वेच्छया सेवितुं न उचितम्, यतः अधिकमात्रायां तत् विषाक्तं भवितुमर्हति। अतः परम्परागतप्रयोगः अपि विवेकपूर्वकं करणीयः।
वेदनायाः स्वरूपम्
वेदना नाम शरीरस्य अथवा मनसः अप्रियानुभवः। शरीरवेदना विविधकारणैः उत्पद्यते। आघातः, संक्रमणम्, अङ्गविकारः, अतिश्रमः, वातविकारः इत्यादयः शारीरिकवेदनायाः कारणानि भवितुमर्हन्ति। मानसिकवेदनायाः कारणेषु शोकः, भयम्, चिन्ता, असफलता, प्रियजनवियोगः इत्यादयः प्रमुखाः भवन्ति।
वेदना शरीरस्य चेतावनीव्यवस्थायाः एकः भागः अपि अस्ति। शरीरस्य कश्चित् भागः क्षतिग्रस्तः भवति चेत् तत्र उत्पद्यमानः वेदनासन्देशः मनुष्यं सावधानं करोति। अतः प्रत्येकां वेदनां केवलं दमनं न कर्तव्यम्; तस्याः मूलकारणस्य अन्वेषणम् आवश्यकम्।
दीर्घकालिकवेदना विशेषतया जीवनस्य गुणवत्तां प्रभावितुं शक्नोति। निद्रा, आहारः, कार्यक्षमता, मनोदशा इत्यादयः प्रभाविताः भवन्ति। अतः दीर्घकालिकवेदनायां चिकित्सकस्य परामर्शः आवश्यकः। केवलं स्वेच्छया औषधसेवनं न करणीयम्।
पदार्थस्य महत्त्वम्
‘पदार्थ’ इति शब्दस्य अर्थः व्यापकः अस्ति। न्यायवैशेषिकदर्शने पदार्थाः जगतः वस्तुनिष्ठविभागानां रूपेण निरूपिताः सन्ति। द्रव्यं, गुणः, कर्म, सामान्यं, विशेषः, समवायः इत्यादयः तत्र पदार्थत्वेन विविच्यन्ते। भारतीयचिन्तनपरम्परायां पदार्थविचारस्य विशिष्टं स्थानम् अस्ति।
आयुर्वेदस्य दृष्ट्या अपि पदार्थज्ञानं अत्यन्तं महत्त्वपूर्णम्। औषधस्य द्रव्यगुणः, रसः, वीर्यम्, विपाकः, प्रभावः इत्यादीनां ज्ञानं चिकित्सायां उपयोगी भवति। यत् द्रव्यं एकस्मै व्यक्तये हितकरं भवति, तत् अन्यस्य शरीरप्रकृतेः, रोगस्य, मात्रायाः अथवा अन्यकारणस्य प्रभावेन तस्य कृते अनुपयुक्तं भवितुमर्हति।
अतः औषधिपदार्थानां ज्ञानं केवलं नामज्ञानं न भवेत्। तेषां स्वरूपं, मात्रा, उपयोगः, निषेधः, सम्भावितदुष्प्रभावाः च ज्ञातव्याः।
दीर्घायुषः महत्त्वम्
प्रत्येकः मनुष्यः स्वस्थं दीर्घं च जीवनं इच्छति। किन्तु दीर्घायुः केवलं वर्षाणां संख्यया न मीयते। यदि शरीरं रोगैः पीडितं भवति, मनः अशान्तं भवति, जीवनचर्या अव्यवस्थिता भवति, तर्हि केवलं दीर्घजीवनस्य विशेषः लाभः न भवति। अतः आयुर्वेदस्य दृष्ट्या हितायु, सुखायु, दुःखायु, हिताहितायु इत्यादयः जीवनस्य गुणवत्तासम्बद्धाः विचाराः सन्ति।
दीर्घायुषः संरक्षणाय सम्यगाहारः, नियमितव्यायामः, पर्याप्तनिद्रा, मानसिकशान्तिः, स्वच्छता, संयमः, सदाचारः च आवश्यकाः। धूमपानम्, अत्यधिकमद्यपानम्, अनियमितनिद्रा, अतिभोजनम्, निष्क्रियजीवनशैली च स्वास्थ्यस्य कृते हानिकराः भवितुमर्हन्ति।
प्रकृत्या प्राप्तं शरीरं संरक्षणीयम्। शरीरस्य संकेताः अवगन्तव्याः। रोगलक्षणं दीर्घकालं तिष्ठति चेत् तस्य उपेक्षा न कर्तव्या। समये चिकित्सां प्राप्य रोगस्य कारणं ज्ञातुं प्रयत्नः करणीयः।
रोगनाशस्य सम्यग्दृष्टिः
‘रोगनाशः’ इति शब्दः व्यापकः। रोगस्य निवारणं, लक्षणानां शमनं, रोगस्य पुनरावृत्तेः निरोधनं तथा शरीरस्य स्वास्थ्यस्य पुनर्स्थापनं—एते सर्वे रोगचिकित्सायाः अंशाः सन्ति।
आयुर्वेदे रोगस्य कारणं ज्ञात्वा उपचारः करणीयः इति महत्त्वपूर्णः सिद्धान्तः अस्ति। आहारविहारस्य दोषाः, वातावरणीयकारणानि, संक्रमणम्, आनुवंशिककारणानि, मानसिकतनावः इत्यादयः आधुनिकचिकित्सादृष्ट्या अपि रोगोत्पत्तौ भूमिका निर्वहन्ति।
रोगनिवारणाय केवलं औषधं पर्याप्तं न भवति। यथायोग्यं आहारपरिवर्तनम्, विश्रामः, व्यायामः, स्वच्छता, मानसिकसन्तुलनं तथा चिकित्सकीयपरामर्शः अपि आवश्यकाः भवन्ति।
कालमेघस्य परिचयः
कालमेघः भारतस्य प्रसिद्धासु औषधीयवनस्पतिषु अन्यतमः अस्ति। अस्य वैज्ञानिकनाम Andrographis paniculata इति। अयं सामान्यतः लघुवनस्पतिः अस्ति तथा अस्य पत्राणि विशेषतः तिक्तस्वादयुक्तानि भवन्ति। संस्कृतपरम्परायां तिक्तद्रव्याणां चिकित्सोपयोगः बहुविधेषु सन्दर्भेषु वर्णितः अस्ति।
कालमेघः अनेकप्रदेशेषु प्राकृतिकरूपेण वा कृषिरूपेण वा दृश्यते। आयुर्वेदिक तथा लोकचिकित्सापरम्परासु अस्य उपयोगः विशेषतः ज्वरादिषु, पाचनसम्बद्धेषु अवस्थासु तथा यकृत्सम्बद्धेषु पारम्परिकप्रयोगेषु वर्णितः अस्ति।
किन्तु एतत् स्मर्तव्यं यत् पारम्परिकप्रयोगः आधुनिकचिकित्सकीयप्रमाणस्य समानार्थकः न भवति। कस्य रोगस्य कृते कालमेघः वास्तवतः प्रभावकारी अस्ति, कस्य मात्रा उचितः अस्ति, कस्य व्यक्तेः कृते सः सुरक्षितः अस्ति इत्यादीनां विषयाणां निर्णयः चिकित्सकीयज्ञानाधारेण करणीयः।
कालमेघस्य पारम्परिकगुणाः
आयुर्वेदिकपरम्परायां कालमेघस्य प्रमुखगुणः तिक्तत्वम् इति मन्यते। तिक्तद्रव्येषु सामान्यतः अरुचिनिवारणं, पाचनसम्बन्धी उपयोगः तथा दोषसन्तुलनसम्बन्धी पारम्परिकधारणाः दृश्यन्ते।
कालमेघस्य पत्राणि तथा अन्ये भागाः विविधेषु योगेषु प्रयुक्ताः सन्ति। लोकपरम्परायां अयं ‘कड़वा’ द्रव्यरूपेण प्रसिद्धः अस्ति। अस्य तिक्तता एव अस्य नाम्नः तथा जनप्रियतायाः एकं कारणं भवितुमर्हति।
आधुनिकवैज्ञानिक-अध्ययनेषु कालमेघे विविधाः जैवसक्रियघटकाः ज्ञाताः सन्ति, येषु andrographolide नामकं द्रव्यं विशेषरूपेण चर्चितम् अस्ति। प्रयोगशालास्तरे तथा केषुचित् मानवीय-अध्ययनेषु अस्य घटकस्य विविधाः जैविकप्रभावाः अन्वेषिताः सन्ति। तथापि एतेषां निष्कर्षाणां आधारात् प्रत्येकस्य रोगस्य निश्चितचिकित्सां प्रतिपादयितुं सावधानी आवश्यकम्।
कालमेघः तथा ज्वरः
भारतीयलोकचिकित्सापरम्परायां कालमेघस्य उपयोगः ज्वरादिषु अवस्थासु प्रसिद्धः अस्ति। तिक्तद्रव्यरूपेण अस्य कषायादिरूपेण उपयोगः केषुचित् पारम्परिकोपचारपद्धतिषु दृश्यते।
किन्तु ज्वरः स्वयं रोगनिदानं नास्ति। ज्वरस्य कारणं संक्रमणं, शोथः, अन्यः रोगः अथवा अन्यः शारीरिकविकारः भवितुमर्हति। अतः उच्चज्वरः, दीर्घकालिकज्वरः, श्वासकष्टम्, तीव्रवेदना, निर्जलीकरणम् इत्यादीनि लक्षणानि भवन्ति चेत् चिकित्सकीयमूल्याङ्कनम् आवश्यकम्।
कालमेघं ज्वरस्य सर्वरोगनाशकौषधिरूपेण स्वेच्छया न स्वीकरणीयम्। रोगस्य कारणं ज्ञात्वा एव उपचारः करणीयः।
कालमेघः तथा पाचनतन्त्रम्
कालमेघस्य तिक्तस्वभावः पाचनसम्बद्धेषु पारम्परिकोपयोगेषु चर्चितः अस्ति। आयुर्वेदे अग्निः पाचनशक्तेः महत्त्वपूर्णं तत्त्वं मन्यते। अग्नेः सम्यक् अवस्था स्वास्थ्यस्य आधारभूता इति वर्णितम्।
आधुनिकदृष्ट्या पाचनतन्त्रस्य स्वास्थ्यं आहारस्य प्रकारेण, जलसेवनेन, शारीरिकक्रियाशीलतया, मानसिकतनावेन तथा अन्यैः अनेकैः कारणैः प्रभावितं भवति। अतः केवलं एकस्य औषधद्रव्यस्य सेवनं पर्याप्तं न भवति।
सन्तुलितः आहारः, पर्याप्तं जलम्, नियमितव्यायामः तथा सम्यक् निद्रा पाचनस्वास्थ्यस्य संरक्षणे महत्त्वपूर्णाः सन्ति।
कालमेघस्य प्रयोगे सावधानताः
प्राकृतिकद्रव्यं सुरक्षितमेव भवति इति धारणा सर्वदा सत्यं नास्ति। प्रत्येकस्य औषधीयद्रव्यस्य प्रभावः व्यक्तेः स्वास्थ्यस्थित्या, मात्रया, सेवनकालena तथा अन्यैः औषधिभिः सह सम्बन्धेन परिवर्तितुं शक्नोति।
कालमेघस्य सेवनं विशेषतः गर्भवतीभिः, स्तनपानं कुर्वतीभिः, बालकैः, वृद्धैः, दीर्घकालिकरोगयुक्तैः व्यक्तिभिः च चिकित्सकीयपरामर्शं विना न करणीयम्। यदि कश्चित् व्यक्ति अन्यानि औषधानि सेवते, तर्हि कालमेघस्य सम्भावितपरस्परप्रभावस्य विषये चिकित्सकेन सह परामर्शः आवश्यकः।
कस्यचित् द्रव्यस्य सेवनानन्तरं त्वग्विकारः, उदरवेदना, वमनम्, अतिसारः, श्वासकष्टम् अथवा अन्यं असामान्यलक्षणं जायते चेत् सेवनं स्थगयित्वा चिकित्सकीयसहायता प्राप्तव्या।
कर्म, स्वास्थ्यं च
कर्म तथा स्वास्थ्ययोः सम्बन्धं व्यापकदृष्ट्या अवलोकयितुं शक्यते। मनुष्यस्य दैनिकजीवनस्य कर्माणि—आहारग्रहणम्, व्यायामः, निद्रा, कार्यम्, विश्रामः, मानसिकचिन्तनम्—सर्वे स्वास्थ्यं प्रभावितुं शक्नुवन्ति।
यदि मनुष्यः नियमितजीवनं यापयति, उचितं भोजनं करोति, पर्याप्तं निद्रां प्राप्नोति, शारीरिकव्यायामं करोति, तर्हि तस्य स्वास्थ्यस्य संरक्षणे सहायता भवितुमर्हति। यदि सः निरन्तरं अनियमितजीवनं यापयति, अतिभोजनं करोति, निद्रां त्यजति, शारीरिकक्रियाशीलतां न्यूनयति, तर्हि विविधस्वास्थ्यसमस्याः उत्पद्येरन्।
अतः कर्मस्य एकः व्यावहारिकः अर्थः स्वस्थजीवनस्य कृते उत्तरदायित्वपूर्णानि निर्णयानि करणम् अपि भवितुमर्हति।
मनः, वेदना तथा स्वास्थ्यं
मनः शरीरस्य अनुभवेषु महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति। दीर्घकालिकः मानसिकतनावः निद्रां, आहारं, एकाग्रतां तथा दैनिकजीवनस्य गुणवत्तां प्रभावितुं शक्नोति। तथैव दीर्घकालिकशारीरिकवेदना मनसि चिन्तां, खिन्नतां वा जनयितुं शक्नोति।
अतः स्वास्थ्यस्य समग्रदृष्ट्या शरीरं मनश्च पृथक् पृथक् न पश्येताम्। योगः, ध्यानम्, प्राणायामः, पर्याप्तविश्रामः, सामाजिकसम्बन्धाः तथा सकारात्मकजीवनचर्या मानसिकस्वास्थ्यस्य संरक्षणे सहायकाः भवितुमर्हन्ति।
तथापि गम्भीरमानसिकसमस्यासु केवलं स्वसहायपद्धतीः पर्याप्ताः न भवन्ति। योग्यचिकित्सकस्य अथवा मानसिकस्वास्थ्यविशेषज्ञस्य साहाय्यं समये प्राप्तव्यम्।
प्राकृतिकौषधीनां आधुनिकदृष्ट्या महत्त्वम्
आधुनिकविज्ञानं प्राकृतिकद्रव्येषु निहितानां रासायनिकघटकानां अध्ययनं करोति। अनेकाः आधुनिकौषधयः प्राकृतिकस्रोताभ्यः प्रेरिताः वा प्राप्ताः सन्ति। अतः वनस्पतिशास्त्रं, औषधिविज्ञानं, आयुर्वेदः तथा आधुनिकचिकित्सा—एतेषां मध्ये अनुसन्धानात्मकः संवादः महत्त्वपूर्णः अस्ति।
कालमेघः अपि एतादृशस्य अनुसन्धानस्य विषयः अस्ति। अस्मिन् विद्यमानाः रासायनिकघटकाः, तेषां शरीरगताः प्रभावाः, सुरक्षितमात्रा, औषधपरस्परक्रिया तथा सम्भावितचिकित्सोपयोगः इत्यादयः वैज्ञानिकैः अध्ययनीयाः विषयाः सन्ति।
परम्परायाः सम्मानः तथा वैज्ञानिकपरीक्षणम्—उभे आवश्यके स्तः। केवलं परम्परागतविश्वासेन औषधस्य सर्वरोगनिवारकत्वं स्वीकरणीयं नास्ति; तथैव केवलं अपर्याप्तज्ञानाधारेण पारम्परिकज्ञानस्य सर्वथा निषेधोऽपि उचितः न भवेत्।
स्वस्थजीवनस्य नियमाः
दीर्घायुषः तथा स्वास्थ्यस्य संरक्षणाय निम्नलिखिताः सामान्यनियमाः उपयोगिनः भवितुमर्हन्ति—
१. प्रतिदिनं सन्तुलितं पौष्टिकं भोजनं सेवेत।
२. पर्याप्तं स्वच्छं जलं पिबेत।
३. नियमितं शारीरिकव्यायामं कुर्यात्।
४. प्रतिदिनं पर्याप्तां निद्रां प्राप्नुयात्।
५. धूमपानं तथा हानिकारकव्यसनानि त्यजेत्।
६. शरीरस्य स्वच्छतां रक्षेत्।
७. मानसिकतनावस्य नियन्त्रणाय विश्रामं, ध्यानं वा योगाभ्यासं कुर्यात्।
८. रोगलक्षणेषु चिकित्सकस्य परामर्शं समये प्राप्नुयात्।
९. औषधीनां सेवनं चिकित्सकीयनिर्देशानुसारं कुर्यात्।
१०. प्राकृतिकौषधीनामपि अयुक्तं वा अतिमात्रया सेवनं न कुर्यात्।
एते नियमाः सामान्यस्वास्थ्यस्य दृष्ट्या उपयोगिनः सन्ति। व्यक्तिविशेषस्य स्वास्थ्यावस्थायाः अनुसारं चिकित्सकीयपरामर्शः आवश्यकः भवति।
उपसंहारः
मानवजीवनं शरीरं, मनः, आहारः, आचारः, कर्म, वातावरणं तथा सामाजिकसम्बन्धानां समन्वयेन निर्मितं भवति। कर्म मनुष्यस्य आचरणस्य तथा उत्तरदायित्वस्य प्रतीकं भवति। वेदना शरीरमनसोः चेतावनीरूपेण वा अनुभवविशेषरूपेण अवगन्तुं शक्यते। पदार्थज्ञानम् आयुर्वेदे तथा भारतीयदर्शने विशेषं महत्त्वं वहति। कपूरगन्धः भारतीयसंस्कृतेः सुगन्धितं सांस्कृतिकचिह्नम् अस्ति, यद्यपि तस्य प्रयोगे उचितसावधानी आवश्यकः।
दीर्घायुः केवलं दीर्घकालजीवनं न, अपि तु स्वस्थं, संतुलितं, सार्थकं च जीवनम् अस्ति। रोगनाशस्य मार्गे कारणज्ञानं, उचिताहारः, स्वस्थजीवनचर्या, समयोचितचिकित्सा तथा आवश्यकतानुसारं औषधोपयोगः महत्त्वपूर्णाः सन्ति।
कालमेघः एकः प्रसिद्धः औषधीयवनस्पतिः अस्ति, यस्य पारम्परिकचिकित्सायां विशिष्टं स्थानं विद्यते। अस्य तिक्तस्वभावः तथा जैवसक्रियघटकाः वैज्ञानिकानुसन्धानस्य विषयाः सन्ति। तथापि कालमेघं सर्वरोगनाशकं वा दीर्घायुप्रदं चमत्कारिकौषधं मन्यितुं न उचितम्। औषधस्य प्रयोगः रोगस्य प्रकृतिं, व्यक्तेः स्वास्थ्यावस्थां तथा चिकित्सकीयपरामर्शं विचार्य एव करणीयः।
अन्ततः स्वास्थ्यस्य वास्तविकः आधारः सम्यक् आहारः, नियमितः व्यायामः, पर्याप्तनिद्रा, स्वच्छता, मानसिकशान्तिः, सदाचारः तथा समयोचितचिकित्सा इत्येषां समुचितः समन्वयः अस्ति। भारतीयज्ञानपरम्परायाः मूलसन्देशः अपि जीवनस्य समग्रतायां निहितः अस्ति—स्वस्थं शरीरं, प्रसन्नं मनः, शुद्धं आचरणं, विवेकपूर्णं कर्म च मानवजीवनस्य श्रेष्ठं धनम् अस्ति।