Tâm yêu ghét rất dễ khiến chính mình bị nội hao

Sở dĩ chúng ta ở giữa đám đông thường cảm thấy mệt mỏi, phiền não lặp đi lặp lại, nội tâm sinh ra xung đột, phần nhiều không phải vì sự việc thật sự phức tạp, mà là vì trong lòng vẫn còn ẩn chứa tâm yêu – ghét đối với con người. Một niệm yêu ghét này, thoạt nhìn rất nhỏ, nhưng lại chính là cội nguồn tiêu hao tâm lực nhiều nhất. Nó không nhất thiết biểu hiện bằng cảm xúc dữ dội, mà thường là những phán đoán tưởng như rất “đương nhiên”: người này ta thích, người kia ta không muốn gần; người này khiến ta an tâm, người kia khiến ta khó chịu. Lâu ngày, chúng ta tự mình bị tiêu hao trong những phán đoán ấy mà không hề hay biết.

Điều đáng sợ của tâm yêu ghét không nằm ở chỗ nó khiến chúng ta ghét ai, mà ở chỗ nó làm cho tâm không còn tự do. Một khi yêu ghét khởi lên, tâm liền lập tức đứng về một lập trường, bắt đầu phân bên, phòng vệ, và dự đoán trước kết quả. Chúng ta chưa thật sự tiếp xúc với đối phương thì vở kịch trong lòng đã diễn xong; sự việc còn chưa xảy ra mà cảm xúc đã dậy sóng. Trạng thái này, bề ngoài tưởng như đang đối phó với người khác, nhưng kỳ thực là tâm đang không ngừng hành hạ chính mình.

Chúng ta thường cho rằng yêu ghét là tự nhiên, là bản năng tự bảo vệ, thậm chí là sự phân biệt có trí tuệ. Nhưng nếu lắng lại mà nhìn kỹ, chúng ta sẽ thấy: thứ thật sự làm chúng ta hao mòn chính là những phân biệt chưa được soi chiếu ấy. Vì hễ yêu ghét sinh khởi thì tâm liền mất Trung đạo; mất Trung đạo thì không thể an trụ. Chúng ta bị những đánh giá liên tục trong tâm lôi kéo, nhìn người, nhìn việc, nhìn thế giới đều qua một lớp “bộ lọc”, nên chỗ nào cũng thấy chướng ngại, lúc nào cũng bất an.

Tâm yêu ghét xưa nay không phải do đối phương mang đến, mà là sự phản chiếu của tập khí bên trong chúng ta. Sở dĩ chúng ta đặc biệt phản cảm với một số người, thường không phải vì họ đã làm gì, mà vì họ chạm vào một chỗ nào đó trong lòng chúng ta vẫn chưa được an đặt. Cũng vậy, việc chúng ta đặc biệt quyến luyến một số người, nhiều khi không phải vì thật sự hiểu họ, mà vì chúng ta đã phóng chiếu lên họ sự khao khát an toàn, được công nhận hay giá trị của chính mình. Phía sau yêu ghét không phải là người khác, mà là bản thân chúng ta còn chưa thấy rõ chính mình.

Điều khiến con người đau khổ thật sự không phải là ghét một ai đó, mà là cái tâm ghét ấy cứ luôn tồn tại. Một khi tâm này vận hành, nó liên tục tạo ra đối lập trong nội tâm: ta và người, đúng và sai, tốt và xấu. Năng lực tinh thần của chúng ta bị kéo giằng, bị tiêu hao trong những đối lập ấy. Cho dù ngoại cảnh yên ổn, nội tâm vẫn khó thật sự an; cho dù ở một mình, trong đầu vẫn không ngừng chiếu lại những vướng mắc với người khác.

Tu hành không phải là ép mình phải thích tất cả mọi người, cũng không phải là đè nén cảm giác khó chịu, mà là thành thật soi thấy: ngay lúc này, tâm đang khởi yêu ghét. Khi chúng ta có thể thấy đúng như thật, không vội hợp lý hóa, không vội chạy theo, không vội phản ứng, thì một niệm yêu ghét ấy bắt đầu lỏng ra. Tâm không còn lập tức đứng về phe nào, không còn gấp gáp phán xét, và không gian nội tâm liền xuất hiện.

Khi tâm không còn bị yêu ghét lôi kéo, chúng ta sẽ phát hiện một điều rất quan trọng: đối phương vẫn là đối phương, nhưng gánh nặng trong lòng chúng ta đã nhẹ đi. Không phải thế giới bỗng trở nên dễ thương hơn, mà là tâm không còn căng thẳng như trước. Khi ấy, chúng ta mới thật sự nếm được thế nào là tự tại, chứ không phải thứ an ổn gượng ép phải dựa vào ngoại cảnh thuận theo.
Sở dĩ tâm yêu ghét khó buông là vì từ lâu chúng ta đã xem nó là “ta”. Chúng ta nói: “Tôi vốn không thích loại người này”, “Tôi cứ thấy người đó là khó chịu”, nhưng rất ít khi tự hỏi: cái “ta” ấy rốt cuộc là ai? Khi các con bắt đầu nới lỏng sự đồng nhất với yêu ghét, không còn xem nó là bản ngã của mình, mà chỉ là một phản ứng tạm thời của tâm, thì phản ứng ấy sẽ không còn mạnh mẽ như trước.
Sự sáng suốt chân thật không phải là không có cảm thọ, mà là khi cảm thọ đến, tâm không bị cuốn đi; lòng từ bi chân thật cũng không phải là cố gắng yêu thương, mà là không còn bị che lấp bởi những đối lập nội tâm. Khi chúng ta không vội đứng về một phía của yêu hay ghét, trong lòng tự nhiên sinh ra một sự rộng rãi — không phải vì tu được bao nhiêu, mà vì bớt đi một phần tự giằng co.
Vì thế cần biết rằng: trong lòng còn có yêu ghét đối với con người không phải là sai, mà là một lời nhắc nhở. Nhắc rằng vẫn còn một chỗ trong tâm chưa được soi chiếu; vẫn còn một phần dụng lực chưa buông. Chỉ cần chúng ta chịu quay lại nhìn thẳng vào niệm ấy, thay vì vội đối trị, phủ nhận hay hợp lý hóa, thì trong ánh sáng của chánh niệm, nó sẽ dần dần mất đi quyền chi phối.

Khi yêu ghét không còn làm chủ, tâm tự nhiên thanh tịnh; khi tâm không còn phân liệt, việc chung sống với người khác cũng trở nên nhẹ nhàng. Không phải người khác thay đổi, mà là chúng ta không còn dùng một trái tim mệt mỏi để đối kháng với thế gian. Ngay giây phút ấy, mới thật sự là đang bước đi trên con đường giải thoát.

Nam Mô A Di Đà Phật 🙏